Phạm Đỉnh: Đại hội X của đảng cộng sản VN có một thành tích đáng chú ý: không có nhà ngoại giao nào được đề bạt vào bộ chính trị; trong khi đó thì thành phần công an chiếm số lượng lớn. Điều này là hệ quả của những diễn biến phức tạp trong quan hệ đối ngoại chứ không phải do tài cán kém cỏi của các nhà ngoại giao hiện nay.

Tập hồi kí của nguyên Thứ trưởng ngoại giao Trần Quang Cơ Chứa một lượng thông tin lớn về quan hệ tay ba Việt Nam, Trung Quốc và Hoa Kì vào một thời kì mà các nhà lãnh đạo trong bộ chính trị đảng CSVN. Hậu quả của căn bệnh giáo điều đã dẫn đến nhận định chua xót của tác giả: “Nửa cuối của thập kỷ 70 này là thời gian ta chồng chất nhiều sai lầm về đối ngoại nhất trong suốt sau cách mạng (từ 1945 đến nay)”.

Cho đến nay tập hồi kí vẫn còn nằm ở dạng bản thảo chuyền tay trong nước. Những diễn biến phức tạp của quan hệ ngoại giao tay ba giữa Việt Nam, Trung Quốc và Hoa Kì hiện vẫn còn đang ở giai đoạn mà giới vũ biền đang thống soái trong sinh hoạt chính trị quốc gia. Các nhà ngoại giao vẫn còn bị đẩy xuống vai trò thừa sai thứ yếu.

Hôm nay, đọc lại hồi kí Hồi ức và suy nghĩ của Trần Quang Cơ trên tinh thần “ôn cố tri tân”, bạn đọc Thông Luận có thể nhận ra nhiều điều thú vị. Vì ý nghĩa của nó, chúng tôi chuyển đến bạn đọc tập hồi kí quan trọng này.

LỜI TỰA

Trong 44 năm (1954-1997) làm ngoại giao, trải qua những giai đoạn khác nhau, bản thân chứng kiến và tham gia nhiều sự kiện ngoại giao đáng ghi nhớ của thời kỳ kháng chiến và của thời kỳ hậu chiến như cuộc đàm phán hoà bình với Mỹ ở Paris (1968-1973), đàm phán về bình thường hoá quan hệ với Mỹ (1977 ở Paris, 1978 ở Nữu-ước), đấu tranh ngoại giao về vấn đề Campuchia và bình thường hoá quan hệ với Trung Quốc, sở dĩ tôi chọn quãng thời gian 1975-1991 này để viết ký ức này vì nó chứa đựng nhiều diễn biến khúc mắc tế nhị về đối ngoại, nhất là trong quan hệ của ta với ba nước lớn, dễ bị vô tình hay cố ý làm “rơi rụng” để cho lịch sử được “tròn trĩnh”; khiến cho việc đánh giá và rút bài học bị sai lệch, và đây cũng là giai đoạn mà mối quan hệ của ta với các nước lớn có những điều đáng phải băn khoăn suy nghĩ, không những cho hiện tại mà có thể cả cho tương lai...

Bối cảnh quốc tế lúc này rất phức tạp, chiến tranh lạnh đã đi vào giai đoạn cuối, cả 3 nước lớn Liên Xô, Mỹ, Trung Quốc đều có những chuyển đổi về chiến lược, từ chỗ đối đầu quyết liệt với nhau chuyển sang hoà hoãn tay đôi rồi tay ba. Cục diện chính trị luôn biến đổi ở châu Á - Thái Bình Dương tác động trực tiếp đến tiểu khu vực Đông Nam Á và nước Việt Nam ta. Khu vực Đông Nam Á lúc này cũng đang trong quá trình chuyển đổi từ quan hệ đối đầu sang quan hệ đối thoại giữa hai nhóm nước Đông Dương và ASEAN. Hoàn cảnh này đúng ra (đòi hỏi) Việt Nam phải mạnh dạn sớm đổi mới tư duy về đối ngoại để có được một đường lối phù hợp với thực tiễn khách quan nhằm thoát ra khỏi thế cô lập, hoà nhập được với đà phát triển chung của khu vực và thế giới. Nhưng không ! Tư duy chính trị xơ cứng đã giam giữ nước ta trong cảnh khó khăn một thời gian dài. Chính vì thế, ngoại giao quãng thời gian này đã để lại trong tôi nhiều băn khoăn suy nghĩ về cái đúng, cái sai cái nên làm và cái không nên làm. Tôi nghĩ rằng nếu nghiên cứu một cách trung thực và có trách nhiệm những sự kiện của giai đoạn lịch sử này thì từ đây có thể rút ra những bài học bổ ích và đích đáng cho ngoại giao ta hiện tại và tương lai với mục đích tối cao là đảm bảo được lợi ích của dân tộc trong mọi trường hợp.

Vì vậy tài liệu này tôi viết làm 2 phần: Hồi ức và Suy nghĩ [1]. Phần Hồi ức cố gắng ghi lại một cách khách quan và trung thực diễn biễn của các sự kiện trong thời gian 1975-1991 trên cơ sở những tư liệu và nhật ký công tác còn lưu giữ được. Còn phần Suy nghĩ dành cho những ý nghĩ của riêng tôi, những điều trăn trở của tôi khi nghiền ngẫm lại các sự việc đã trải qua. Những ý nghĩ hoàn toàn theo chủ quan, có thể sai có thể đúng.
23.1.2001